Wij zijn dit jaar gestart met het monitoringnetwerk voor de dennenprocessierups langs de Nederlandse grens. Meteen zijn bij de eerste controle van de vallen zijn dennenprocessievlinders aangetroffen, twee in Limburg en een in Gelderland.

In 2018 wezen we vanuit het Kenniscentrum Eikenprocessierups al op de noordwaartse uitbreiding van de dennenprocessierups richting Nederland. In september vorig jaar constateerden we dat de dennenprocessierups in drie provincies van België nabij de Nederlandse grens werd waargenomen. Deze zomer is er voor het eerst, op initiatief en onder leiding van Silvia Hellingman, gestart met een monitoringnetwerk van feromoonvallen. Dat netwerk loopt van Limburg tot Groningen. De financiering kwam van het Kennisplatform Processierups, de provincies Drenthe, Gelderland, Groningen en Overijssel, de gemeente Hardenberg en de gemeente Venray.

Bij de eerste leging van de feromoonvallen zijn in Limburg en Gelderland direct de eerste vlinders van de dennenprocessierups (Thaumetopoea pityocampa) gevangen. Niet eerder zijn vlinders van deze soort in ons land gezien.

De dennenprocessierups en gezondheidsrisico’s

In de nestfase zijn dennenprocessierupsen minder gevaarlijk dan de eikenprocessierups. Het gevaar zit in de processies die soms dagen kunnen duren totdat er een geschikte plek is gevonden. Gedurende de processies kunnen ze worden aangetroffen op straat, in gebouwen, vuil containers, tuinen, weilanden, onder speeltoestellen, bossen, in speeltuinen etc. Vanwege hun kleur worden de rupsen vaak niet opgemerkt, waardoor het risico op contact met brandharen en besmetting van de omgeving groot is.

De dennenprocessierups vormt een ernstig gezondheidsrisico door de aanwezigheid van microscopisch kleine brandharen die het toxische eiwit Thaumetopoeïne bevatten. Deze haren worden actief ingezet als verdedigingsmechanisme en kunnen bij verstoring in grote aantallen in de lucht terechtkomen.  Brandharen komen tevens vrij wanneer de rupsen doodgereden worden (wat vaak gebeurt tijdens de processies als ze op wegen lopen). Dit brengt extra risico’s van blootstelling aan de brandharen met zich mee ten opzichte van de eikenprocessierups.  De langdurige processies vormen de grootste risico’s voor contact met de brandharen.

De dennenprocessierups in Nederland

Er bestaat consensus over migratie van de vlinders naar het noorden als gevolg van klimaatsverandering.

“Warmer and brighter winters than before: Ecological and public health challenges from the expansion of the pine processionary moth (Thaumetopoea pityocampa)”, Jean-Pierre Rossi et. Al, 2025 (abstract, bijlage 2). Voor het artikel, klik hier.

Over de actieradius circuleert veel tegenstrijdige informatie.

Een vaak genoemde afstand, die ook door experts in België wordt omarmd, is van Démolin, 1969b “Uit recente onderzoeken in een vliegmolen is gebleken dat vrouwtjes gemiddeld zo’n 5 km vliegen”. In 2005 verscheen het onderzoek van Battisti et al, die uitkwam op een  maximale afstand van 27 km.” De door Battisti gemeten afstanden zijn ook resultaten onder lab omstandigheden.

Noot. Een vliegmolen is slechts indicatief. Vlinders worden vastgezet aan een touwtje en moeten rondjes vliegen. Uiteindelijk sterven ze door de stress omdat  ze ook nog eens proberen weg te komen. Bovendien is dit niet geheel representatief voor de veldsituatie, waarin werkomstandigheden bepalend zijn voor de afstand die ze kunnen afleggen.

Importeren van (naald)planten

Naast de migratie van de dennenprocessievlinders bestaat ook het risico dat met het importeren van naaldplanten ook eipakketjes van de dennenprocessierupsen meekomen met het plantmateriaal (dennen, sparren en ceders die in potten worden vervoerd naar Nederland). Ook kunnen grondnesten met poppen meekomen met allerlei struiken/bomen die in grote potten worden vervoerd.

Heeft Nederland genoeg waardplanten voor de dennenprocessierups?

Een waardplant is een plantensoort waarop een bepaald organisme — zoals een insect, schimmel, bacterie of virus — leeft, zich voedt of voortplant. De waardplant levert dus voedsel, beschutting of een voortplantingsplek voor dat organisme.

Dennen: Pinus brutia, Pinus canariensis, Pinus contorta, Pinus halepensis, Pinus mugo, Pinus nigra, Pinus pinaster, Pinus pinea, Pinus ponderosa, Pinus radiata, Pinus sylvestris, Larix decidua

 Sparren: Picea abies, Picea omorika, Pseudotsuga menziesii, Abies alba syn. Pinus picea, Abies concolor

Dennen en sparren zijn in zeer ruime mate aanwezig in Nederland.

Zie het natuurbericht van 21 augustus 2025

In het natuurbericht van 25 november 2018 lees je uitgebreid over de levenswijze van de dennenprocessierups.